Ścisłe pomiary Agassiza i Forbesa

Zbliżamy się teraz do ważnej epoki w naukowych dziejach lodowców. Gdyby pierwsi badacze posiadali praktyczną znajomość ścisłych narzędzi używanych w miernictwie, dokładne pomiary ruchu lodowców byłyby prawdopodobnie dokonane daleko wcześniej. Zobaczymy teraz, jak podobne narzędzia współcześnie prawie użyte były przez p. Agassiza na lodniku Unteraar, a przez profesora Forllodnikowem. Już p. Escher von der Li próbował był oznaczyć ruch szeregu żerdzi drewnianych wbitych w lodowiec Aletschu; ale lód topniał tak szybko, że żerdzie wkrótce poupadały. Dla zaradzenia temu p. Agassiz w 1841 roku przedsięwziął trudną robotę przeniesienia do swego „hotelu” przyrządów pomiarowych, za pomocą których wywiercił na lodowcu Unteraar sześć otworów na dziesięć stóp głębokości w prostej linii w poprzek lodowca idąca. W te otwory wbito sześć pali tak mocno, że całe tkwiły w lodowcu, a w 1842 r. posunięcie się każdego z nich oznaczono. Wyniosło ono względem pierwotnego położenia: 160 stóp, 225 stóp, 269 stóp, 245 stóp, 210 stóp i 125 stóp.

Był to już krok wielki naprzód. Zauważmy, że liczby środkowe są największe. Odpowiadają one środkowej części lodowca. Pomiary więc te stwierdzają stanowczo nie tylko ruch lodowca, ale nadto jeszcze, że środek lodowca, podobnie jak środek rzeki, postępuje prędzej, aniżeli brzegi.

Przy pomocy biegłych inżynierów, p. Agassiz pomiary te w latach następnych prowadził dalej. Badania jego pomieszczone są w dziele „Systeme glaciaire“ wydanym w 1847 r. wraz z pysznym atlasem lodowca Unteraar.

Oznaczenia te zrobione były przy pomocy teodolitu, o którym zaraz nieco powiemy. W tymże roku toż samo narzędzie użytym było przez nieboszczyka rektora Forbesa na Morzu lodowcowym. I on również stwierdził ze swej strony większą prędkość środka lodowca. Okazał on nadto, że niema potrzeby oczekiwać roku ani nawet tygodnia, ażeby oznaczyć ruch lodowca; przy pomocy stosownie urządzonego teodolitu potrafił on dzień po dniu wyznaczyć posuwanie się rozmaitych punktów na Morzu lodowcowym. Zapewniał, i słusznie, że ruch lodowca od godziny do godziny oznaczać można. Dowiedziemy tego później. Professor Forbes dokonał nadto trójkątowania Morza lodnikowego i przedstawił wyborny plan jego. Pierwsze jego spostrzeżenia i pomiary pomieszczone są w słynnym dziele wydanym 18ą3 r. pod tytułem „Podróże w Alpach“ (Travels in the Alps).

Spostrzeżenia te robione były również i w latach następnych, a ich wypadki pomieszczone w szeregu oddzielnych listów i bardzo ważnych rozpraw. Wszystkie te prace w jeden tom następnie zebrane zostały pod tytułem: „Occasional Papers on the Theory of Glaciers“,. „Memoires sur la theorie des glaciers“ (Rozprawy nad teorią lodowców) wydany w i85g r. Prace Agassiza i Forbesa są głównymi źródłami wiadomości naszych o zjawiskach lodnikowych.